Ҳамлаи низомии Украина ба полоишгоҳҳои нафтии Русия боиси ба вуҷуд омадани буҳрони содироти сӯзишворӣ дар аксари кишварҳои Осиёи Марказӣ шуд. Шабакаи телевизионии “Ал-Ҷазира” дар як матлаби таҳлилӣ буҳрони сӯзишвории Русия дар Тоҷикистонро мавриди арзёбӣ қарор дода, ба ин натиҷа мерасад, ки Душанбе барои кам кардани таъсири буҳрон рӯ ба ҷониби Эрон овард.

Тоҷикистон, ки солҳои зиёд қисми асосии бензин ва дигар маҳсулоти нафтии худро аз Русия дастрас мекард, ҳоло барои ёфтани манбаи алтернативии сӯзишворӣ ба Эрон рӯ меоварад.

Ба навиштаи “Ал-Ҷазира” камбуди сӯзишворӣ дар Русия, ки дар пайи ҳамлаҳои бесарнишин ба корхонаҳои коркарди нафт ба вуҷуд омадааст, вазъро барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, мураккаб кардааст.

Дар ҳамин ҳол, Эрон кӯшиш дорад аз ин вазъ истифода бурда, мавқеи худро дар бозори сӯзишвории минтақа тақвият диҳад.

“Al Jazeera” рӯзи 7-уми октябр дар як гузориш навишт, ки Тоҷикистон моҳи август ворид кардани нафт ва маҳсулоти нафтӣ аз Эронро тасдиқ карда буд.

Бино ба иттилои “Ал-Ҷазира” тибқи маълумоти Вазорати энергетика ва захираҳои оби Тоҷикистон, кишвар интизор дорад аз Эрон дар маҷмуъ 2,55 миллион тонна нафт ва маҳсулоти нафтӣ дарёфт кунад.

Ин тағйирот дар ҳоле сурат мегирад, ки вобастагии Тоҷикистон аз сӯзишвории Русия хеле зиёд аст. Тоҷикистон дар бахши таъмини сӯзишворӣ солҳо ба Русия вобаста буд ва ҳоло низ яке аз харидорони асосии маҳсулоти нафтии Русия ба ҳисоб меравад.

“Ал-Ҷазира” менависад, ки дар гузашта то 80 дарсади маҳсулоти нафтии Тоҷикистон аз Русия ворид мешуд.

Ҳоло бошад, мушкилоти таъминот дар Русия Душанбе ва дигар кишварҳои минтақаро водор кардааст, ки роҳҳои дигари воридоти сӯзишвориро ҷустуҷӯ кунанд.

Қирғизистон низ дар чунин вазъ қарор дорад. Беш аз 90 дарсади бензини ин кишвар аз Русия ворид мешавад. Ҳоло Тоҷикистон ва Қирғизистон барои таъмини бозори сӯзишвории худ ба манбаъҳои нав рӯ меоранд ва манбаи нав Эрон аст. Дар ин ҷо як мушкил вуҷуд дорад ва он ин аст, ки ин ду кишвар бо Эрон марзи муштараки мустақим надоранд. Набудани марзи муштараки мустақим ворид кардани нафт ба ин ду кишвар бо харҷи камро мушкил кардааст.

Тоҷикистон бо кадом роҳ нафти Эронро ворид мекунад?

“Ал-Ҷазира” дар таҳлили худ менависад, ки маҳсулоти нафтии Эрон барои расидан ба Тоҷикистон бояд роҳи тӯлониро тай кунад.

Ин шабакаи телевизионӣ бо такя ба коршинос Фредерик Шнайдер, ходими калони Шурои умури ҷаҳонии Ховари Миёна мегӯяд, ки нафт ва маҳсулоти коркардшудаи Эрон бояд ба Туркманистон ва Ӯзбекистон бо роҳи оҳан ба Тоҷикистон интиқол дода шаванд.

Ин масир нисбат ба таъминот аз Русия гаронтар ва мураккабтар мебошад.

Бо вуҷуди ин, вазъи кунунии бозор метавонад Душанбе ва Теҳронро ба идомаи ин ҳамкорӣ водор намояд.

Русия бо мушкили бензин рӯ ба рӯ шудааст

“Ал-Ҷазира” менависад, сабаби тағйироти ахир дар бозори минтақа қабл аз ҳама буҳрони дохилии сӯзишвории Русия аст.

Тибқи гузориши ин расона, ҳамлаҳои Украина ба зерсохтҳои энергетикии Русия, аз ҷумла ба корхонаҳои коркарди нафт, зарари ҷиддӣ расондаанд. Бар асоси арзёбиҳои нашршуда дар натиҷаи ҳамлаҳо чоряк то нисфи иқтидори коркарди нафти Русия муваққатан аз кор мондааст.

Мақомоти Русия барои пешгирӣ аз камбуди бештар маҳдудиятҳои гуногун ҷорӣ кардаанд. Фурӯши сӯзишворӣ дар баъзе минтақаҳо маҳдуд шуда, содироти бензин ва сӯзишвории авиатсионӣ низ манъ шудааст.

Ин вазъ ба кишварҳое, ки ба маҳсулоти нафтии Русия такя доранд, таъсири мустақим мерасонад.

Эрон мехоҳад аз ин фурсат истифода кунад

Барои Эрон бошад, вазъ имкони ба даст овардани бозорҳои навро фароҳам кардааст. Вале, ҳоло Эрон бо сабаби таҳримҳои амрикоӣ бо мушкилоти ҷиддӣ дар содироти нафт рӯ ба рӯ аст.

“Ал-Ҷазира” менависад, ки ҳаҷми боркунии нафти хом ва конденсати Эрон аз тақрибан 2 миллион бушка дар як рӯз дар моҳи март ба танҳо 220–255 ҳазор бушка дар рӯз дар моҳи август расидааст.

Дар чунин шароит ҳар як бозори нав барои Теҳрон аҳамият пайдо мекунад.

Эрон дар моҳи август бо Қирғизистон низ масъалаи таъсиси корхонаи муштараки коркарди нафтро баррасӣ кард. Тибқи пешниҳоди Теҳрон, нафти хом барои корхона метавонад аз ҷониби Эрон таъмин шуда, маҳсулоти тайёр байни ду кишвар тақсим карда шавад.

Коршиносон бар ин назаранд, ки нафти Эрон наметавонад дар муддати дароз ҷойи Русияро дар бозори Тоҷикистон гирад.

Русия ҳамсояи Тоҷикистон нест, аммо шабакаи роҳи оҳан, инфрасохтори логистикӣ ва роҳҳои тиҷоратии он бо Осиёи Марказӣ дар тӯли даҳсолаҳо равобити транзитии ин ду кишварро ташаккул додаанд.

Таҳлилгар Шнайдер ба “Ал-Ҷазира” мегӯяд, барои интиқоли ҳаҷми дархостшудаи нафт ба Тоҷикистон тақрибан 51 ҳазор вагон-систерна лозим мешавад.

Дар муқобили ин, Русия дорои шабакаи густурдаи роҳи оҳан, қубурҳо ва шартномаҳои мавҷудаи интиқоли сӯзишворӣ ба минтақа аст.

Аз ин рӯ, агар корхонаҳои коркарди нафти Русия дубора ба фаъолияти пурра баргарданд, маҳсулоти русӣ метавонад боз ҳам барои Тоҷикистон арзонтар ва дастрастар бошад.

Хатари таҳримҳои Вашингтон

Рӯ овардан ба нафти Эрон барои Тоҷикистон боз як паҳлуи ҳассос дорад.

Муомила бо нафти Эрон метавонад ширкатҳо ва муассисаҳои молиявиро ба хатари таҳримҳои дуюмдараҷаи ИМА рӯ ба рӯ кунад.

Ба гуфтаи Шнайдер, Вашингтон эҳтимолан бештар ба ширкатҳои алоҳида, миёнаравҳо, операторони роҳи оҳан ва бонкҳое, ки дар чунин муомилот иштирок мекунанд, фишор хоҳад овард.

Аммо таҳрим кардани худи кишварҳои Осиёи Марказӣ метавонад барои ИМА оқибатҳои сиёсӣ дошта бошад.

Зеро минтақа дар солҳои охир ба майдони рақобати Русия, Чин ва ИМА табдил ёфтааст ва Вашингтон талош дорад робитаҳои худро бо кишварҳои Осиёи Марказӣ густариш диҳад.

Барои Тоҷикистон ин танҳо масъалаи бензин нест

Рушди ахир нишон медиҳад, ки масъалаи сӯзишворӣ барои Душанбе тадриҷан ба масъалаи диверсификатсияи роҳҳои иқтисодӣ ва энергетикӣ табдил меёбад.

Воридоти нафт аз Эрон метавонад барои Тоҷикистон як роҳи муваққатии ҳалли мушкили таъминот бошад. Аммо агар ин раванд идома ёбад, он метавонад робитаҳои иқтисодии Тоҷикистонро бо Эрон ва кишварҳои транзитии минтақа - Туркманистон ва Ӯзбекистон низ тақвият диҳад.

Дар айни ҳол Русия эҳтимолан таъминкунандаи асосии Тоҷикистон боқӣ мемонад.

Dialog.tj